طرحواره رهاشدگی چیست؟ علائم، دلایل، انواع و درمان مؤثر

پترس از رها شدن فقط احساسی مربوط به تنهایی نیست. برای برخی افراد، این ترس حتی در دل یک رابطه صمیمی و به‌ظاهر امن هم حضور دارد؛ ترسی پنهان اما دائمی که باعث می‌شود مدام نگران فاصله گرفتن، سرد شدن یا ترک شدن باشند.
پیام‌ها چندبار چک می‌شوند، تغییرات کوچک بزرگ می‌شوند و آرامش رابطه جای خود را به اضطراب می‌دهد.

اما چرا بعضی افراد حتی وقتی دوست داشته می‌شوند، باز هم احساس ناامنی می‌کنند؟
پاسخ این سؤال در بسیاری از موارد به طرحواره رهاشدگی برمی‌گردد؛ الگویی عمیق که معمولاً در سال‌های اولیه زندگی شکل می‌گیرد و می‌تواند روابط عاطفی بزرگسالی را به‌شدت تحت‌تأثیر قرار دهد.

طرحواره رهاشدگی چیست؟

در رویکرد طرحواره‌درمانی، طرحواره رهاشدگی (Abandonment / Instability Schema) به این معناست که فرد در سطحی عمیق و اغلب ناهشیار این باور را دارد:

«افراد مهم زندگی من پایدار نیستند و دیر یا زود مرا ترک می‌کنند.»

این باور معمولاً در کودکی شکل می‌گیرد؛ زمانی که کودک برای امنیت، آرامش و بقا کاملاً به مراقبان خود وابسته است. اگر این امنیت به‌صورت پایدار تجربه نشود، ذهن کودک به این نتیجه می‌رسد که روابط قابل اتکا نیستند.

نکته مهم این است که طرحواره رهاشدگی الزاماً به معنای ترک شدن واقعی در بزرگسالی نیست. بسیاری از افراد بدون آن‌که واقعاً رها شوند، بارها احساس رهاشدگی را تجربه می‌کنند. این احساس محصول تجارب هیجانی و الگوهای ذهنی گذشته است است، نه لزوماً واقعیت رابطه کنونی.

تفاوت طرحواره رهاشدگی با طردشدگی چیست؟

طرحواره رهاشدگی با طردشدگی یکی نیست، هرچند ممکن است هم‌زمان در یک نفر، فعال باشند.

در طرحواره رهاشدگی، فرد می‌ترسد تنها بماند؛
در طردشدگی، می‌ترسد دوست‌داشتنی یا کافی نباشد.

تشخیص دقیق این تفاوت در مسیر درمان اهمیت زیادی دارد، چون مداخلات درمانی آن‌ها یکسان نیست.

ویژگیطرحواره رهاشدگیطرحواره طردشدگی
ترس اصلیاز دست دادن رابطه و تنها ماندنپذیرفته نشدنِ خود
تمرکز ذهنیناپایدار بودن افراد مهمناکافی یا دوست‌داشتنی نبودن خود
سؤال ناهشیار«کی منو ترک می‌کنه؟»«آیا من ارزش دوست‌داشتن دارم؟»
هیجان غالباضطراب جداییشرم و اندوه
واکنش در رابطهچسبندگی یا ترک پیش‌دستانهکناره‌گیری یا پنهان‌سازی خود
تمرکز درمانیایجاد امنیت رابطه‌ایترمیم ارزشمندی و پذیرش خود

چند نوع طرحواره رهاشدگی داریم؟ و هرکدام چه ویژگیهایی دارند؟

طرحواره رهاشدگی از طرحواره‌های حوزه «گسست و طرد» است و بسته به تجربه‌های اولیه فرد می‌تواند به شکل‌های مختلفی بروز کند.

۱. طرحواره رهاشدگی ناشی از فقدان واقعی

این نوع در اثر تجربه‌های واقعیِ ترک یا از دست دادن شکل می‌گیرد؛ مانند فوت والد، طلاق، جدایی طولانی یا جابه‌جایی‌های مکرر مراقبان.

ویژگی‌ها:

۲. طرحواره رهاشدگی هیجانی

در این حالت، مسئله اصلی فقدان فیزیکی نیست، بلکه نبود دسترسی هیجانی پایدار است.

ویژگی‌ها:

۳. طرحواره رهاشدگی ناشی از بی‌ثباتی مراقب

اینجا کودک با مراقبانی روبه‌رو بوده که رفتارشان غیرقابل پیش‌بینی بوده است؛ گاهی گرم، گاهی سرد.

ویژگی‌ها:

۴. طرحواره رهاشدگی ادراک‌شده

در این نوع، ترک واقعی وجود نداشته، اما تجربه ذهنی کودک چنین بوده که دیده یا انتخاب نمی‌شود.

ویژگی‌ها:

۵. طرحواره رهاشدگی فعال‌شده در بزرگسالی

طرحواره‌ای که ریشه کودکی داشته اما در اثر تجربه‌های خیانت، طرد یا جدایی‌های دردناک در بزرگسالی تشدید شده است.

ویژگی‌ها:

جدول خلاصه انواع مختلف طرحواره رهاشدگی

نوع طرحوارهمنشأ شکل‌گیریویژگی‌های شاخصالگوی رابطه‌ای غالب
ناشی از فقدان واقعیفوت، طلاق، جدایی طولانیانتظار دائمی پایان رابطه، اضطراب جداییوابستگی شدید
رهاشدگی هیجانینبود دسترسی هیجانی پایداراحساس خلأ، انتخاب شریک‌های سردماندن در روابط نارضایت‌بخش
ناشی از بی‌ثباتی مراقبرفتار متناقض والدناامنی مزمن، هوشیاری افراطیکنترل‌گری یا وابستگی
رهاشدگی ادراک‌شدهتجربه ذهنیِ دیده‌نشدنحس کم‌اهمیت بودن، نیاز به تأییدحسادت و ناامنی
فعال‌شده در بزرگسالیخیانت، طرد یا جدایی دردناکتعمیم شکست‌ها، بی‌اعتمادیاجتناب یا شتاب در صمیمیت

🔹 اگر نمی‌دانید کدام نوع در شما غالب است، تشخیص آن نیازمند ارزیابی تخصصی است و معمولاً از روی یک مقاله قابل تعیین نیست.

چرا طرحواره رهاشدگی ایجاد می‌شود؟

طرحوارهٔ رهاشدگی معمولاً نتیجهٔ یک عامل واحد نیست؛ بلکه از ترکیب تجربه‌های رشدی، محیط عاطفی ناپایدار و ویژگی‌های فردی شکل می‌گیرد. ذهن کودک (و گاهی بزرگسال) برای سازگاری با ناامنیِ رابطه، به این نتیجه می‌رسد که «روابط پایدار نیستند». مهم‌ترین علل ریشه ای این طرحواره، عبارت‌اند از:

۱) تجربهٔ جدایی یا فقدان واقعی

وقتی کودک به‌طور عینی منبع دلبستگی را از دست می‌دهد، پیام ناهشیار شکل می‌گیرد که «افراد مهم می‌روند».
نمونه‌ها:

۲) بی‌ثباتی هیجانی مراقبان (حتی بدون ترک فیزیکی)

گاهی والد «هست» اما در دسترس هیجانی نیست یا رفتار متناقض دارد. این ناپایداری، حس امنیت را تخریب می‌کند.

۳) برآورده‌نشدن نیازهای هیجانی اساسی

اگر نیازهای پایه‌ای مانند امنیت، توجه پایدار و اطمینان عاطفی به‌طور مزمن پاسخ داده نشوند، ذهن برای محافظت به این باور می‌رسد که وابستگی خطرناک است.

۴) تجربه‌های رهاشدگی در نوجوانی یا بزرگسالی

در برخی افراد، طرحواره در کودکی خفیف بوده اما با تجربه‌های رابطه‌ای دردناک فعال یا تشدید شده است:

۵) سبک دلبستگی و حساسیت هیجانی

افراد با حساسیت هیجانی بالا یا دلبستگی اضطرابی آمادگی بیشتری برای درونی‌سازی رهاشدگی دارند؛ یعنی یک رویداد واحد می‌تواند اثر عمیق‌تری بر آن‌ها بگذارد.

۶) عوامل موقعیتی و خانوادگی مکمل

گاهی ترک فیزیکی رخ نمی‌دهد، اما تجربهٔ ذهنی کودک چنین است که «کمتر دیده یا انتخاب شده»:

جدول علل شکل‌گیری طرحواره رهاشدگی

عاملتوضیح کوتاهنمونه‌ها
فقدان واقعیاز دست دادن منبع دلبستگیفوت والد، طلاق
بی‌ثباتی هیجانی مراقبرفتار گرم و سردنوسانات خلقی والد
نیازهای هیجانی برآورده‌نشدهنبود امنیت و توجه پایداربی‌توجهی مزمن
تجربه‌های رابطه‌ای دردناکفعال‌سازی یا تشدید طرحوارهخیانت، گوستینگ
سبک دلبستگی اضطرابیحساسیت هیجانی بالاواکنش شدید به فاصله
عوامل خانوادگی مکملتجربه دیده‌نشدنمقایسه یا توجه نابرابر

طرحوارهٔ رهاشدگی محصول برداشت ذهن از جهان رابطه‌هاست، نه الزاماً بازتاب واقعیت فعلی. این برداشت در گذشته ساخته می‌شود و به حال تعمیم می‌یابد. به همین دلیل، در درمان مؤثر لازم است:

علائم طرحواره رهاشدگی

علائم هیجانی

علائم شناختی

علائم رفتاری

علائم بدنی

علائم رابطه‌ای

جدول علائم شکل گیری طرحواره رهاشدگی به تفکیک حوزه علائم

حوزه علائمنشانه‌ها
هیجانیاضطراب شدید هنگام فاصله، ترس از تنهایی، اندوه پس از تعارض
شناختی«بالاخره منو ترک می‌کنه»، فاجعه‌سازی، انتظار پایان رابطه
رفتاریچسبندگی، نیاز افراطی به اطمینان، کنترل یا قهر
بدنیتپش قلب، بی‌قراری، اختلال خواب، خستگی مزمن
رابطه‌ایروابط ناپایدار، نوسان وابستگی–فاصله، ترس هم‌زمان از تعهد و تنهایی

اگر اضطراب جدایی، بی‌قراری یا علائم بدنی دارید، درمان اضطراب رابطه ای می‌تواند به شما کمک کند شدت این نشانه‌ها را کنترل و پایدارتر کنید.

الگوهای رفتاری رایج در افراد دارای طرحواره رهاشدگی

افراد دارای طرحوارهٔ رهاشدگی معمولاً رفتارهایی از خود نشان می‌دهند که در ظاهر متفاوت، و حتی متناقض‌اند، اما در عمق همه آن‌ها یک هدف ناهشیار مشترک دارند: جلوگیری از ترک شدن.
این رفتارها انتخاب آگاهانه نیستند؛ بلکه راهبردهای دفاعی‌ای هستند که ذهن برای کاهش اضطراب رهاشدگی به کار می‌گیرد—حتی اگر در بلندمدت نتیجهٔ معکوس بدهند.

در ادامه، شایع‌ترین الگوهای رفتاری را به‌صورت ساختارمند مرور می‌کنیم.

۱) رفتارهای چسبنده و اطمینان‌طلب

معنای رفتاری: نزدیکیِ مداوم برای کاهش ترس از رفتن.

نشانه‌ها:

منطق ضمیرناخودآگاه:


«اگر دائم نزدیک بمانم، ترک نمی‌شوم.»

۲) رفتارهای کنترل‌گر یا مراقبتیِ افراطی

معنای رفتاری: کنترل محیط برای پیشگیری از غافلگیری.

نشانه‌ها:

منطق ناهشیار:


«اگر همه‌چیز را زیر نظر داشته باشم، درد رهاشدگی را تجربه نمی‌کنم.»

۳) ترک یا تخریب پیش‌دستانهٔ رابطه

معنای رفتاری: فاصله‌گیری برای کنترل درد.

نشانه‌ها:

منطق ناهشیار:


«ترک می‌کنم تا ترک نشوم.»

۴) فداکاری افراطی و نادیده‌گرفتن خود

معنای رفتاری: حذف خود برای ماندنی شدن.

نشانه‌ها:

منطق ناهشیار:


«اگر زیادی نیاز نداشته باشم، طرد نمی‌شوم.»

۵) اجتناب از صمیمیت واقعی

معنای رفتاری: فاصلهٔ امن برای آسیب‌ندیدن.

نشانه‌ها:

منطق ناهشیار:


«اگر دل نبندم، درد هم نمی‌کشم.»

۶) انتخاب مکرر روابط ناپایدار

معنای رفتاری: بازتولید آشنای دردناک.

نشانه‌ها:

منطق ناهشیار:


«این نوع رابطه را می‌شناسم؛ هرچند دردناک است.»

۷) واکنش‌های هیجانی شدید به نشانه‌های فاصله

معنای رفتاری: فعال‌شدن سیستم هشدار.

نشانه‌ها:

منطق ناهشیار:


«فاصله یعنی خطر؛ باید سریع واکنش نشان دهم.»

این رفتارها نمایانگر شخصیت واقعی فرد نیستند؛ آن‌ها راه‌حل‌هایی قدیمی برای ترس‌های قدیمی‌اند.
ذهن زمانی این راهبردها را ساخته که امنیت وجود نداشته؛ اما در بزرگسالی، همان راهبردها اغلب باعث فاصله و ناپایداری می‌شوند.

 جدول الگوهای رفتاری رایج در طرحواره رهاشدگی

الگوی رفتارینشانه‌های رفتاریمنطق ناهشیار
چسبندگی و اطمینان‌طلبینیاز مداوم به تأیید، اضطراب جدایی«اگر نزدیک بمانم، ترک نمی‌شوم»
کنترل‌گری افراطیبررسی پیام‌ها، حساسیت به جزئیات«کنترل = امنیت»
ترک پیش‌دستانهقهر یا قطع ناگهانی«ترک می‌کنم تا ترک نشوم»
فداکاری افراطینادیده‌گرفتن خود«اگر مزاحم نباشم، می‌ماند»
اجتناب از صمیمیتفاصله احساسی، روابط سطحی«وابستگی = درد»
انتخاب روابط ناپایدارجذب افراد خارج از دسترس«این الگو را می‌شناسم»
واکنش‌های هیجانی شدیدفاجعه‌سازی نسبت به نشانه‌های کوچک«فاصله یعنی خطر»

با درمان مناسب می‌توان این الگوها را شناخت، تعدیل کرد و به‌تدریج به الگوهای رابطه‌ای امن‌تر دست یافت.

سبک‌های مقابله‌ای در طرحواره رهاشدگی

در طرحواره‌درمانی سه سبک اصلی دیده می‌شود:

تسلیم

ماندن در روابط ناپایدار چون «آشنا» هستند.

اجتناب

فرار از صمیمیت برای پیشگیری از درد.

جبران افراطی

کنترل، چسبندگی و تلاش وسواس‌گونه برای نگه‌داشتن رابطه.

🔹 این سبک‌ها زمانی کارآمد بوده‌اند، اما امروز هزینه‌سازند.

پیامدهای عدم درمان طرحواره رهاشدگی

روابط عاطفی فرسایشی

شروع پرهیجان، اضطراب، تنش و فاصله.

پیامد بلندمدت: بی‌اعتمادی به رابطه امن.

تضعیف عزت‌نفس

تقویت باورهای «من ماندنی نیستم».

پیامد بلندمدت: احساس بی‌ارزشی پنهان.

فرسودگی هیجانی

ذهن و بدن دائماً در حالت هشدار.

انتخاب‌های خودتخریب‌گرانه

تحمل روابط آسیب‌زا چون آشنا هستند.

تنهایی حتی در رابطه

عدم تجربه امنیت واقعی.

درمان طرحواره رهاشدگی چگونه است؟

اولین نکته ای که لازم است بدانیم این است که هیچ روش درمانی واحدی برای همه افراد وجود ندارد.

طرحوارهٔ رهاشدگی از عمیق‌ترین و بین‌فردی‌ترین طرحواره‌هاست؛ بنابراین درمان مؤثر آن باید فراتر از «اصلاح فکر» باشد و هم‌زمان ریشه‌های رشدی، هیجان‌های پردازش‌نشده و الگوهای رابطه‌ای فعلی را هدف بگیرد. بر اساس شواهد بالینی و تجربه درمانی، مؤثرترین رویکردها عبارت‌اند از:

۱) طرحواره‌درمانی برای درمان طرحواره رهاشدگی

چرا مؤثر است؟


چون مستقیماً با هستهٔ طرحواره، یعنی ترس کودکانه از تنها ماندن، کار می‌کند.

مداخلات کلیدی:

مناسب برای:


افرادی با الگوهای قدیمی، تکرارشونده و عمیق در روابط.

محدودیت:


فرایندی است و نیاز به زمان و تعهد دارد.

۲) درمان‌های مبتنی بر دلبستگی 

چرا مؤثر است؟


چون طرحوارهٔ رهاشدگی مستقیماً با الگوهای دلبستگی فعال می‌شود.

مداخلات کلیدی:

مناسب برای:


افرادی که مشکل اصلی‌شان در روابط عاطفی فعال می‌شود.

محدودیت:


اگر به‌تنهایی استفاده شود، کمتر به باورهای هسته‌ای می‌رسد.

۳) درمان مبتنی بر تروما

چرا مؤثر است؟


وقتی طرحواره به تجربه‌های آسیب‌زا گره خورده باشد، بدن زودتر از ذهن واکنش نشان می‌دهد.

مداخلات کلیدی:

مناسب برای:


واکنش‌های هیجانی شدید، غیرقابل‌کنترل یا بدنی.

محدودیت:


به‌تنهایی الگوهای رابطه‌ای جدید نمی‌سازد.

اگر واکنش‌های هیجانی یا بدنی شما ناگهانی و شدید است، درمان تروما می‌تواند به پردازش تجربه‌های حل‌نشده کمک کند.

۴) درمان هیجان‌محور

چرا مؤثرااست؟


چون هیجان‌های سرکوب‌شدهٔ رهاشدگی (غم، ترس، خشم) را مستقیماً پردازش می‌کند.

مداخلات کلیدی:

مناسب برای:


افرادی با هیجان‌های شدید و بیان‌نشده.

محدودیت:


بدون ساختار شناختی ممکن است تغییر پایدار کمتر شود.

۵) درمان شناختی رفتاری (CBT) 

چرا مؤثر است؟


به کاهش علائم و تنظیم واکنش‌ها کمک می‌کند.

مداخلات کلیدی:

مناسب برای:


کاهش سریع اضطراب و رفتارهای تکانشی.

محدودیت:


به ریشه‌های رشدی نمی‌رسد؛ نقش حمایتی دارد.

در کنار طرحواره‌درمانی، درمان شناختی رفتاری (CBT) می‌تواند به کاهش افکار فاجعه‌ساز و تنظیم واکنش‌های اضطرابی کمک کند.

۶) درمان گروهی (البته در چارچوب درست)

گروه درمانی یکی از روشهای موثر درمان مشکلات روحی و روانی است

چرا مؤثر است؟


چون طرحواره رهاشدگی در رابطه فعال می‌شود و در رابطه درمان می‌شود.

مداخلات کلیدی:

مناسب برای:


تمرین مهارت‌های بین‌فردی و کاهش وابستگی افراطی.

محدودیت:


نیازمند درمانگر مسلط و چارچوب ایمن است.

مؤثرترین ترکیب درمانی چیست؟

در عمل، بیشترین اثربخشی زمانی دیده می‌شود که:

جمع‌بندی کاربردی درمانهای مختلف برای طرحواره رهاشدگی

رویکرد درمانیتمرکز اصلیمناسب برایمحدودیت
طرحواره‌درمانیکار با هسته طرحواره و کودک رهاشدهالگوهای عمیق و تکرارشوندهنیازمند زمان و تعهد
درمان‌های دلبستگیاصلاح چرخه‌های نزدیکی–فاصلهمشکلات فعال‌شونده در رابطهبه‌تنهایی به باور هسته‌ای نمی‌رسد
درمان تروما (EMDR)پردازش خاطرات رهاشدگیواکنش‌های شدید و بدنیالگوی رابطه‌ای جدید نمی‌سازد
درمان هیجان‌محور (EFT)پردازش هیجان‌های سرکوب‌شدههیجان‌های انفجاری یا خاموشساختار شناختی محدود
CBTتنظیم فکر و رفتارکاهش اضطراب و تکانشگریدرمان ریشه‌ای نیست
درمان گروهیتجربه زنده رابطه امنتمرین مهارت‌های بین‌فردینیازمند چارچوب ایمن

فراموش نکنیم که: درمان مؤثر طرحوارهٔ رهاشدگی یعنی ساخت امنیت درونی، نه فقط اطمینان گرفتن از دیگران.

جمع‌بندی نهایی

طرحواره رهاشدگی به این معنا نیست که فرد همیشه تنها می‌ماند؛ بلکه یعنی احساس امنیت پایدار تجربه نمی‌شود چه در رابطه، چه بدون آن.

اگر احساس می‌کنید این الگو بارها در روابط شما تکرار شده، ارزیابی تخصصی اولین قدم برای انتخاب مسیر درمانی مناسب است.

آیا طرحواره رهاشدگی در بزرگسالی هم ایجاد می‌شود؟

بله. اگر تجربه طرد یا فقدان شدید و معنادار باشد، ممکن است در بزرگسالی شکل بگیرد.

آیا بدون درمان هم می‌شود طرحواره رهاشدگی را کنترل کرد؟

گاهی به‌طور موقت، اما الگو معمولاً تکرار می‌شود. بنابراین بهتر است آن را با درمان کنترل کرد

درمان چقدر طول می‌کشد؟

درمان طرحواره رهاشدگی بسته به عمق طرحواره، معمولاً فرایندی میان‌مدت تا بلندمدت است.

آیا طرحواره رهاشدگی قابل درمان است؟

بله. با درمان تخصصی می‌توان آن را تضعیف و مدیریت پایدار کرد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *