وقتی از «تروما» صحبت میکنیم، ذهن ما بیشتربه یک اتفاق ناگوار مانند تصادف یا فاجعه طبیعی می اندیشد. اما در روانشناسی، تروما تنها به یک رویداد محدود نمیشود. برخی افراد در زندگی خود بارها و بارها با تجربههای آسیبزا مواجه میشوند. این تجربهها ممکن است بهصورت فیزیکی، روانی یا احساسی باشند و در نهایت، ساختار روان فرد را تخریب کنند. به این وضعیت «مولتیپل تروما» یا تروماهای چندگانه گفته میشود.
با درک صحیح این پدیده و بهرهگیری از رویکردهای علمی برای درمان تروما، میتوان زندگی افراد را نجات داد و آنها را به سوی بهبودی هدایت کرد. در این مقاله جامع از کلینیک روانشناسی مکث، به بررسی کامل این موضوع میپردازیم.
مولتیپل تروما چیست؟
مولتیپل تروما (Multiple Trauma) به شرایطی گفته میشود که فرد در طول زمان با بیش از یک رویداد آسیبزا مواجه میشود. این وقایع ممکن است پشت سر هم یا با فاصله زمانی رخ دهند، اما اثر جمعی آنها روی روان انسان میتواند بسیار عمیقتر از یک تروما واحد باشد.
مثالهایی از تروماهای مکرر:
- تجاوز فیزیکی یا جنسی در دوره کودکی
- حضور طولانیمدت در محیط خشونتآمیز
- تجربه مکرر سوگ یا از دست دادن عزیزان
- زندگی در مناطق جنگزده
- مهاجرت اجباری، بیخانماني يا مورد تبعيض نژاد واقع شدن
این نوع تروما میتواند اختلالاتی نظیر PTSD پیچیده، اختلالات اضطرابی شدید و اختلالات تجزیهای را ايجاد كند.
تفاوت مولتیپل تروما با PTSD
در حالی که PTSD معمولاً به دنبال یک رویداد خاص مانند تصادف یا زلزله ایجاد میشود، مولتیپل تروما به تجربههای مکرر و غالباً مزمن از آسیبهای روانی اشاره دارد. مبتلایان به مولتیپل تروما ممکن است علائم شدیدتری نسبت به PTSD یا همان اختلال اضطراب پس از سانحه کلاسیک تجربه کنند، چون ساختار روانشناختیشان در دورههای حساس رشد به شدت مورد آسیب قرار گرفته است.
علائم و نشانههای مولتیپل تروما
علائم روانی:
- احساس ناامنی مداوم
- حملات پانیک یا اضطراب بدون دلیل مشخص
- قطع ارتباط با واقعیت یا گسست روانی
- بیاعتمادی شدید به دیگران
- نوسانات خلقی شدید، خشم کنترلنشده یا افسردگی مزمن
- اختلال در روابط بینفردی و احساس بیارزشی
علائم جسمی:
تحقیقات اخیر در حوزه علوم اعصاب و روانتنی نشان دادهاند که اثرات تروما روی جسم و بدن بسیار واقعی و قابل اندازهگیری هستند. برای مثال:
- مشکلات گوارشی مزمن (سندروم روده تحریکپذیر)
- افزایش ضربان قلب و فشار خون
- دردهای مزمن مانند فیبرومیالژیا
- تضعیف سیستم ایمنی
- مشکلات هورمونی ناشی از استرس مزمن
ریشهها و عوامل ایجادکننده
علل اصلی مولتیپل تروما معمولاً در دوران کودکی ریشه دارند. اگر کودک در محیطی ناامن، پر از خشونت یا بدون حضور والدین حمایتگر بزرگ شود، احتمال بروز تروماهای پیچیده در او بسیار بالاست. برخی از عوامل تشدیدکننده شامل موارد زير هستند:
- فقر شدید
- اعتیاد والدین
- بیتوجهی عاطفی مزمن
- تجربه تبعیضهای ساختاری (مثلاً نژادی یا جنسیتی)
- تجربههای پیدرپی شکست، طرد یا سوءاستفاده در بزرگسالی
نحوه تشخیص مولتیپل تروما
تشخیص این نوع تروما توسط روانشناس یا روانپزشک آموزشدیده انجام می گردد. مصاحبه بالینی تخصصی به همراه پرسشنامه های روانسنجی ابزار کار یک تشخیص درست هستند. درمان بدون تشخیص صحیح میتواند حتی وضعیت فرد را بدتر کند. بهطور معمول در کنار مصاحبه بالینی، از تستهای زیر برای تشخیص مولتیپل تروما استفاده میشود:
- CAPS-5 (برای سنجش PTSD)
- SCID (مصاحبه ساختاریافته اختلالات روانی)
- CTQ (پرسشنامه آسیبهای کودکی)
رویکردهای علمی و درمانی
1. درمان شناختی-رفتاری متمرکز بر تروما (TF-CBT)
روشی ساختارمند است که به بیمار کمک میکند تا افکار منفی ناشی از تروما را شناسایی و اصلاح کند.
2. EMDR (حساسیت زدایی و پردازش مجدد از طریق حرکات چشم)
در این روش، خاطرات آسیبزا از طریق تحریک دوطرفه مغز بهتدریج بازپردازش شده و شدت آنها کاهش مییابد.
3. درمان مبتنی بر سیستم خانواده درونی (IFS)
این رویکرد فرد را بهعنوان مجموعهای از «اجزای درونی» میبیند که هرکدام نقشی در حفظ بقا ایفا میکنند. درمانگر به بیمار کمک میکند تا با این اجزا رابطهای سالم برقرار کند.
4. درمان دارویی
در صورتی که علائمی مانند افسردگی شدید، حملات پنیک یا بیخوابی مزمن وجود داشته باشد، داروهای ضدافسردگی یا آرامبخش توسط روانپزشک تجویز میشوند.
5. رویکردهای مکمل
مدیتیشن، تنآرامی، یوگا، هنردرمانی و درمان مبتنی بر بدن همگی به عنوان درمانهای مکمل در درمان تروما کاربرد دارند و اثربخشی آنها توسط مطالعات مختلف تأیید شده است.
اهمیت همزمانی در درمان اختلالات همراه
افرادی که مولتیپل تروما را تجربه میکنند، معمولاً دچار حملات اضطرابی شدید، ترسهای مداوم و در بسیاری از موارد، حملات پنیک هستند. بنابراین، در کنار درمان اصلی، حتماً باید به صورت همزمان برای درمان پنیک و درمان اضطراب نیز برنامهریزی شود. عدم درمان این اختلالات همراه میتواند روند بهبود را بهطور جدی مختل کند.
تجربه زیسته: بهبودی ممکن است
رضا، ۳۸ ساله، که از دوران کودکی با تروماهای متعدد بزرگ شده بود، پس از ورود به رابطهای آزاردهنده دچار فروپاشی روانی شد. اما با آغاز درمان ترکیبی (EMDR + IFS) در کلینیک روانشناسی، طی ۱۸ ماه موفق شد نهتنها فلشبکها و اضطراب را مدیریت کند، بلکه شغل جدیدی پیدا کند و روابط سالمتری بسازد. این نوع تغییر، حاصل پیوستگی درمان، حمایت حرفهای و تلاش فرد دریافتن خودآگاهی است.
نقش خانواده، جامعه و سیاستگذاران
مقابله با مولتیپل تروما صرفاً وظیفهی رواندرمانگر نیست. حمایت واقعی از افراد آسیبدیده مستلزم حضور فعال تمامی سطوح جامعه است:
- آموزش والدین درباره تأثیر تروما
- حضور مشاوران متخصص در مدارس و دانشگاهها
- اطلاعرسانی عمومی درباره مراکز درمان تروما و مشاوره
- ایجاد سیاستهای حمایتی برای زنان، کودکان و اقلیتهای در معرض خشونت
- حذف برچسب زدن اجتماعی نسبت به مراجعه به رواندرمانگر
سوالات پرتکرار (FAQ)
1. آیا مولتیپل تروما قابل درمان است؟
بله. اگر درمان بهدرستی و بهشکل جامع انجام شود، فرد میتواند کیفیت زندگی خود را تا حد زیادی بازیابد.
2. چقدر طول میکشد تا علائم کاهش یابد؟
این مسئله به عوامل مختلفی بستگی دارد: شدت تروما، حمایت خانوادگی، سطح انگیزه فرد و نوع درمان مورد استفاده.
3. آیا فقط در کودکی اتفاق میافتد؟
خیر. اگرچه مولتیپل تروما اغلب ریشه در کودکی دارد، اما در بزرگسالی هم ممکن است بهدلایل مختلف شکل بگیرد یا تشدید شود.
سخن آخر
مولتیپل تروما یکی از پیچیدهترین اشکال آسیب روانی است که نیاز به شناخت دقیق، تشخیص تخصصی و درمان ترومای چندبعدی دارد. علائم این تروما تنها روان فرد را تحتتأثیر قرار نمیدهد، بلکه اثرات تروما روی جسم و بدن نیز گسترده و واقعی است.اگر شما یا یکی از نزدیکانتان درگیر علائم ذکرشده هستید، از کمک گرفتن نترسید. کلینیک روانشناسی مکث با تیمی از متخصصان در حوزه درمان اضطراب، درمان پنیک و تروما، آمادهی همراهی با شما در مسیر بهبودی است.