اضطراب عصبي يك مشكل مرتبط با سلامت روان است. اگر دچار اختلال اضطراب عصبي باشید، ممکن است به برخی چیزها و موقعیتها با ترس و دلهره واکنش نشان دهید. همچنین ممكن است نشانههای جسمی نظير تپش قلب و تعریق را تجربه کنید.
داشتن کمی اضطراب، طبیعی است. ممکن است هنگام حل یک مشکل در محل کار، رفتن به مصاحبه، شرکت در آزمون یا گرفتن یک تصمیم مهم، دچار نگرانی یا دلشوره شوید. در واقع، مقدار کمی اضطراب حتی میتواند مفید باشد — چون ما را نسبت به موقعیتهای خطرناک هشيار میکند و تمرکزمان را افزایش میدهد تا ایمن بمانیم.
در این مقاله قرار است به تفاوتهای بین «عصبی بودن» و « اضطراب عصبي» بپردازيم و نکاتی برای مدیریت و يا درمان آنها ارائه میدهيم.
: اختلال اضطراب عصبی چیست؟
- تعریف اختلال اضطراب عصبی
تجربه اضطراب بخش طبیعی از زندگی ماست. اما افرادی که دچار اختلال اضطراب عصبي هستند، معمولاً نگرانی و ترس شدید، بیشازحد و مداوم نسبت به موقعیتهای روزمره دارند. اختلال هاي اضطراب عصبي شامل دورههای تکرارشوندهای از احساس ناگهانی اضطراب و ترس یا وحشت شدید میشوند که ظرف چند دقیقه به اوج خود میرسند (نظير حملات پانیک).
اين احساس هاي اضطراب و وحشت در کارهای روزانه اختلال ایجاد میکند، کنترل آنها دشوار است، با میزان خطر واقعی تناسبی ندارند و میتوانند مدت طولانی ادامه داشته باشند. ممکن است فرد برای جلوگیری از این احساس ها، از مکانها یا موقعیتهای خاصی اجتناب كند. علائم میتوانند از دوران کودکی یا نوجوانی آغاز شوند و تا بزرگسالی ادامه پیدا کنند.
- چه عواملی در ایجاد آن نقش دارد؟
مانند سایر انواع اختلالات سلامت روان، پژوهشگران دقیقاً نمیدانند چه چیزی باعث اختلالات اضطراب عصبي میشود. اما باور دارند ترکیبی از عوامل زير در این زمینه نقش دارند:
- عدم تعادل شیمیایی: چندین انتقالدهنده عصبی و هورمون در اضطراب نقش دارند، از جمله نوراپینفرین، سروتونین، دوپامین و گابا (GABA). عدم تعادل در این مواد شیمیایی میتواند به بروز اختلال اضطراب عصبي منجر شود.
- تغییرات مغزی: بخشی از مغز به نام آمیگدال (بادامه مغز) نقش مهمی در مدیریت ترس و اضطراب دارد. مطالعات نشان میدهند افرادی که اختلالات اضطرابی دارند، در پاسخ به محرکهای اضطراب زا، فعالیت بیشتری در آمیگدال نشان میدهند.
- ژنتیک: اختلالات اضطرابی معمولاً در خانوادههای زیستی تکرار میشوند. این موضوع نشان میدهد که ژنتیک میتواند نقش داشته باشد. اگر یکی از بستگان درجه یک (والدین یا خواهر/برادر بیولوژیک) شما اختلال اضطراب عصبي داشته باشد، احتمال ابتلای شما نیز بیشتر است.
- عوامل محیطی: استرس شدید یا طولانیمدت میتواند تعادل انتقالدهندههای عصبی تنظیمکننده خلقوخو را تغییر دهد. تجربه استرس زیاد در مدت زمان طولانی میتواند به اختلال اضطراب عصبي منجر شود. همچنین تجربه یک رویداد آسیبزا میتواند محرکی برای شروع اختلالات اضطراب عصبي باشد.
انواع اختلال اضطراب عصبی
انواع مختلفی از اختلالات اضطراب عصبي وجود دارد که بر اساس راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM-5) انجمن روانپزشکی آمریکا طبقهبندی شدهاند. این کتاب مرجع استاندارد برای تشخیص بیماریهای روانی محسوب میشود. انواع اختلالات اضطراب عصبي شامل موارد زیر است:
- اختلال اضطراب فراگیر (GAD): این وضعیت باعث ترس، اضطراب و احساس مداوم نگراني میشود. مشخصه آن نگرانی بیش از حد، مکرر و غیرواقعبینانه درباره مسائل روزمره مانند مسئولیتهای شغلی، سلامتی یا کارهای خانه است.
- آگورافوبیا (هراس از مکانهای باز یا بسته): این وضعیت موجب ترس شدید از گرفتار شدن، ناتوانی در فرار یا دسترسی به کمک را شامل مي شود. افراد مبتلا اغلب از مکانهای جدید و موقعیتهای ناآشنا پرهیز میکنند، مانند فضاهای باز بزرگ یا فضاهای بسته و همچنين جمعیت و مکانهایی خارج از خانه.
- اختلال پانیک (حملات وحشتزدگی): این وضعیت شامل چندین حمله پانیک غیرمنتظره است. ویژگی اصلی آن این است که حملات معمولاً بدون هشدار رخ میدهند و ناشی از بیماری روانی یا جسمی دیگری نیستند. برخی افراد مبتلا به اختلال پانیک، همزمان آگورافوبیا هم دارند.
- فوبیای خاص: فوبیا زمانی است که چیزی باعث ایجاد ترس یا اضطراب شدید و مداوم میشود، بهطوریکه زندگی فرد را به طور جدی مختل میکند. صدها نوع فوبیای مختلف وجود دارد، اما تقریباً همه آنها تحت یک تشخیص کلی به نام «فوبیای خاص» قرار میگیرند. تنها یک نوع فوبیا یعنی آگورافوبیا بهعنوان یک تشخیص مجزا شناخته میشود.
- اختلال اضطراب اجتماعی: این وضعیت (که قبلاً فوبیای اجتماعی نامیده میشد) زمانی رخ میدهد که فرد ترس شدید و مداوم از قضاوت منفی دیگران دارد.
- اختلال اضطراب جدایی: این وضعیت زمانی رخ میدهد که فرد هنگام جدا شدن از یک عزیز، مانند مراقب اصلی، اضطراب بیش از حد را تجربه میکند. در حالی که اضطراب جدایی در نوزادان و نوپایان یک مرحله طبیعی رشد است، اختلال اضطراب جدایی میتواند کودکان و بزرگسالان را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
- لالی انتخابی: این وضعیت زمانی رخ میدهد که فرد به دلیل ترس یا اضطراب در موقعیتهای خاص صحبت نمیکند. این اختلال معمولاً کودکان خردسال را تحت تأثیر قرار میدهد، اما میتواند نوجوانان و بزرگسالان را نیز درگیر کند.
برخی اختلالات روانی دیگر ویژگیهای مشترکی با اختلالات اضطراب عصبي دارند. این موارد شامل اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، اختلال استرس حاد و اختلال وسواس فکری ـ عملی (OCD) میشوند. اما انجمن روانپزشکی آمریکا این اختلالات را بهعنوان شرایطی مجزا طبقهبندی میکند و آنها را جزو اختلالات اضطرابی نمیداند.
علائم و نشانههای اضطراب عصبی
- علائم اضطراب عصبی
علائم اختلال اضطراب عصبي بسته به نوع آن متفاوت است. علائم روانشناختی میتواند شامل موارد زیر باشد:
- احساس وحشت، ترس، دلهره و بیقراری
- احساس تنش یا تحریکپذیری
- افکار وسواسی و غیرقابل کنترل
- مشکل در تمرکز کردن
علائم جسمی میتواند شامل موارد زیر باشد:
- بیقراری
- تپش قلب
- تنگی نفس
- گرفتگی یا تنش عضلانی
- سرد یا عرقکردن دستها
- خشکی دهان
- حالت تهوع
- بیحسی یا مورمور شدن دستها یا پاها
- مشکل در به خواب رفتن یا خواب ماندن (بیخوابی)
عصبی بودن با اضطراب عصبی چه تفاوتی دارد؟
چگونه میتوان بین «اضطراب عصبی» و «احساس عصبی بودن» تفاوت قائل شد؟
اما گرچه اصطلاحات «اضطراب عصبي» و «عصبی بودن» اغلب بهجای هم بهکار میروند، احساس عصبی بودن و داشتن اختلال اضطراب عصبی دو چیز کاملاً متفاوت هستند. پس چطور میتوان فهمید که عصبی بودن شما طبیعی است یا در واقع نشانهای از یک اختلال اضطراب عصبي است.
منظور از عصبی بودن چیست؟
عصبی بودن یک واکنش طبیعی به موقعیتهای استرسزا است. معمولاً زمانی بروز میکند که با یک چالش تازه یا مهم روبهرو میشوید، مثل امتحان دادن یا ارائه سخنرانی در مقابل جمعی از افراد. همچنین ممکن است هنگام انتظار برای نتایج آزمایشهای پزشکی یا پیش از ورود به یک مصاحبه شغلی احساس عصبی بودن داشته باشید.
بسیاری از احساسات جسمی میتوانند با عصبی بودن همراه باشند، از جمله خشکی دهان، عرق کردن کف دستها و سرگیجه. همچنین ممکن است احساس تردید نسبت به خودتان را تجربه کنید. این احساسات و واکنشهای جسمی هم ناخوشایند هستند و هم خارج از کنترل به نظر میرسند.
عصبی بودن معمولاً زمانی که از آن موقعیت عبور میکنید از بین میرود. همچنین به ندرت باعث میشود که در آینده از موقعیتهای استرسزا یا دلهرهآور اجتناب کنید.
احساس عصبی بودني که زندگی روزمره را مختل نمیکند، طبیعی به حساب میآید.
معنای مضطرب بودن چیست؟
از طرف دیگر، اضطراب عصبی چیزی است که بهطور مداوم با آن دست و پنجه نرم میکنید. زندگیتان در حالتی شبیه به ترس همیشگی میگذرد و آرام شدن بسيار دشوار به نظر مي رسد.
علاوه بر علائم جسمی، احساس خفگی ناشی از ترس و دلهره در اختلالهای اضطرابی میتواند حتی شما را وادار کند از مکانها یا موقعیتهایی که این نشانههای ناخوشایند را برمیانگیزند، اجتناب کنید. این احساسات و راهکارهای منفی برای مقابله، در نهایت شروع به اختلال در زندگی روزمره شما میکنند.
برای نمونه، طبیعی است که درباره مراجعه به پزشک و احتمال شنیدن یک خبر نگرانکننده احساس عصبی بودن داشته باشید. اما اگر ترس شما آنقدر شدید شود که کاملاً از مراجعه به پزشک خودداری کنید، ممکن است دچار یک اختلال اضطراب عصبي باشید.
چگونه بفهمیم مضطربیم یا عصبی؟
شباهت عصبی بودن و اضطراب در این است كه هر دو باعث بروز مجموعهای از علائم جسمی و ذهنی میشوند. اما شباهت آنها همینجا به پایان میرسد.
- مدت زمان: عصبی بودن وقتی موقعیت استرسزا تمام میشود پایان مییابد. اما اضطراب عصبی مداوم است. شدت آن ممکن است کم و زیاد شود، اما هرگز بهطور کامل از بین نمیرود.
- شدت: عصبی بودن مانع انجام کارهایی که شما را عصبی میکند نمیشود. اما اضطراب میتواند شما را از انجام کاری که دوست دارید باز دارد و تمرکز و روند عادی زندگیتان را مختل کند.
- تمرکز: عصبی بودن واکنشی به یک موقعیت خاص است، در حالیکه اضطراب اغلب کلیتر است. ممکن است مضطرب باشید، اما همیشه نتوانید دقیقاً مشخص کنید بابت چه چیزی نگرانید.
- تفاوت در درمان: عصبي بودن با راهكارهاي خود- مراقبتي بهبود پيدا مي كند و قابل كنترل است. اما در درمان اضطراب عصبي به درمان هاي تخصصي نظير روان درماني و گاهي دارو درماني نياز است.
به خاطر داشته باشید که هرچند عصبی بودن میتواند نشانهای از اختلال اضطرابی باشد، اما تجربه آن هر از گاهی کاملاً طبیعی است و الزاماً به معنای داشتن اختلال اضطراب نیست.
راهکارهای مدیریت و درمان اضطراب عصبی
الف) کنترل احساس عصبی بودن
اگر مستعد احساس عصبي بودن هستید، چند راه وجود دارد که میتواند علائم شما را کاهش دهد. در ادامه چند نکته ساده برای کنترل عصبي شدن آورده شده است:
- تمرین، تمرین و باز هم تمرین. اگر آماده باشید احتمال اینکه در آن حالت گیر کنيد یا قفل شوید کمتر است. اگر كنفرانسي در پیش دارید، آنقدر تمرین کنید تا احساس آرامش کنید. اگر نگران یک گفتوگوی سخت با دوست یا یکی از عزیزانتان هستید، سعی کنید از قبل به آن فکر کنید یا حتی حرفهایی را که میخواهید بزنید، یادداشت کنید. هیچ چیزی مثل آمادگی کامل نمیتواند اعصاب شما را آرام کند و اعتماد به نفس بدهد.
- نفس بکشید. وقتی عصبی میشوید، عضلاتتان منقبض میشوند و حتی ممکن است نفستان را حبس کنید. چند نفس عمیق بکشید تا اکسیژن به مغزتان برسد و بدنتان آرام شود.
- مثبت بمانید. وقتی دلشوره سراغتان میآید، وحشت نکنید. به یاد داشته باشید که عصبی شدن گاهی طبیعی است و خودتان را مطمئن کنید که این حالت گذراست.
ب) درمان اضطراب عصبی
اختلال اضطراب عصبی مثل هر بیماری دیگهای نیاز به درمان دارد. با راهكارهاي خود_مراقبتي یا تكنيك هاي تغییر نگرش به تنهایی نمي توان آن را از بین برد. پژوهشگران در چند دههی اخیر پیشرفت زیادی در درمان مشکلات روانی داشتهاند. روان درمانگر متخصص برنامهی درمانی مخصوصی را برای هر فرد تنظیم میکند که میتواند ترکیبی از دارو و رواندرمانی (گفتوگو درمانی) باشد.
- درمان شناختی رفتاری (CBT)؛ رایجترین نوع رواندرمانی برای کمک به درمان اضطراب است. درمان شناختی-رفتاری (CBT) به فرد یاد میدهد الگوهای فکری و رفتاری را که باعث احساسات ناخوشایند میشوند بشناسد و تشخیص دهد. سپس روی تغییر این افکار و واکنشهاي فرد به موقعیتهایی که محرک اضطراب هستند کار میکند. میخواهید بدانید که درمان شناختی رفتاری یا CBT چگونه به درمان اضطراب کمک میکند؟ این نوشته برای شماست.
- داروهای ضد اضطراب؛ داروها نمي تواند به تنهايي اضطراب را درمان كنند بلكه در تخفيف شدت علايم اضطراب نقش دارند. داروهاي ضد افسردگي نظير SSRIs و SNRIs مغز فرد را تنظيم مي كنند تا از مواد شيميايي خاصي براي بهبود خلق و كاهش اضطراب استفاده كند.
بنزوديازپين ها نظير آلپرازولام و ديازپام داروهايي هستند كه به طور موقت براي كنترل اضطراب شديد تجويز مي شوند اما مصرف طولاني مدت اين دسته داروها عوارض همچون وابستگي را به دنبال دارد كه حتما بايد به آن توجه كرد. بتا بلاكرها نيز داروهايي هستند كه گاها براي كاهش علايم جسمي اضطراب مانند تپش قلب و لرزش بدن تجويز مي شوند. - rTMS يا تحریک مغناطیسی مغز (TMS) روشی است که با استفاده از میدانهای مغناطیسی، سلولهای عصبی در مغز را تحریک میکند تا علائم اضطراب و افسردگي اساسی را بهبود بخشند. این روش «غیرتهاجمی» نامیده میشود چون بدون جراحی یا بریدن پوست انجام میگیرد. این شیوه که مورد تأیید سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) است، معمولاً زمانی به کار میرود که سایر درمانها مؤثر واقع نشده باشند.
- tdcs يا تحریک الکتریکی مستقیم مغز (tDCS) نوعی از نورومدولاسیون است که با استفاده از جریان مستقیم ضعیف و ثابت، از طریق الکترودهایی که روی سر قرار میگیرند، اعمال میشود. این نوع نوروتراپی برای کاهش علائم اضطراب و گوشبهزنگی نسبت به محرکهای تهدید کننده استفاده می شود و کاهش شدت ادراک هیجانات منفی مانند ترس، اضطراب و غم به دنبال دارد.
- بایوفیدبک یا بیوفیدبک نوعی تکنیک بازخورد ذهن-بدن است که به فرد کمک میکند برخی از عملکردهای بدن خود، مانند ضربان قلب، الگوهای تنفسی و واکنشهای عضلانی را کنترل کند. در طول جلسات بیوفیدبک، فرد به پدهای الکتریکی متصل میشود که اطلاعاتی درباره وضعیت بدنش در اختیار او قرار میدهد.
در طی جلسات بیوفیدبک فرد با دریافت بازخوردهای زیستی یاد می گیرد که چگونه تنفس خود را مدیریت و عضلات خود را ریلکس کند و ضربان قلب خود را به حالت نرمال درآورد. اين روش كمك مي كند تا علائم اضطراب در فرد كاهش يابد.
- نوروفیدبک؛ نوعی بیوفیدبک است که با اندازهگیری امواج مغزی و ارائه بازخورد به فرد، به او آموزش میدهد تا عملکردهای مغز خود را کنترل کند. معمولاً نوروفیدبک بازخورد را به صورت صوتی و يا تصویری ارائه میدهد. نوروفیدبک تراپی یک گزینه درمانی ایمن و مؤثر برای اضطراب است، بهویژه برای بیمارانی که به دنبال تسکین طولانیمدت علائم خود هستند البته زمانی که این روش توسط یک درمانگر باتجربه انجام شود. اين روش بسیار ایمن محسوب میشود.
برای تشخیص و درمان اضطراب عصبی به کجا باید مراجعه کنیم؟
اگر درگير اضطراب عصبی هستيد و اضطراب شديدي را تجربه مي كنيد به طوري كه زندگيتان مختل شده است حتما با يك روانشناس يا روانپزشك مجرب مشورت كنيد تا پس از ارزيابي تخصصي، مشكل شما به درستي شناسايي شود و بهترين روش درماني برايتان اختصاص داده شود. كلينيك مكث با كادري از متخصصان روانشناس و روانپزشك به ارزيابي دقيق و تخصصي مشكل فرد مي پردازند و درمان متناسب با شرايط هر فرد را ارائه مي دهند . برای مطالعه بیشتر درباره عوارض استرس و اضطراب شدید کلیک کنید.
جمعبندی
اضطراب عصبی يك مشكل مرتبط با سلامت روان است. اضطراب عصبی با عصبی بودن متفاوت است. عصبي بودن در زندگي ما اختلال ايجاد نمی كند و طبيعی بحساب مي آيد ولي اضطراب عصبی تجربه ترس مداوم و تكرارشونده اي است كه زندگي را مختل مي كند. براي كاهش عصبی بودن راهكارهاي خودمراقبتي موثر هستند ولي براي اختلال اضطراب عصبی بايد از روش هاي درماني تخصصي مانند روان درمانی و دارو درمانی استفاده كرد.
منابع
منابعی که برای نوشتن این مقاله از آنها استفاده کرده ایم