علائم اضطراب جدایی در کودکان و روش های درمان آن

هیچ کودکی دوست ندارد مدت طولانی از پدر و مادر خود دور باشد، اما در صورتی که کودک در هنگام جدایی از شما اضطراب و نگرانی شدید و افراطی را بروز می دهد نیازمند بررسی بیشتر از سوی یک روانشناس کودک است. لازم است که بدانید اضطراب جدایی در دوره‌ای از رشد کودک کاملاً طبیعی و بخشی از مرحله تحول اوست بطوریکه در حدود 10 تا 18 ماهگی کودک معمولاً بیشترین شدت اضطراب جدایی را تجربه می کند، اما با بزرگتر شدن کودک در حدود  2-3 سالگی اضطراب جدایی از بین می رود.

اختلال اضطراب جدایی بیشتر در کودکان خردسال 3 تا 10 ساله بروز می‌کند، کودکان در این سن با رفتارهای مختلفی در برابر جدایی از والدینشان مقاومت می کنند. اگر فرزند خردسالی دارید که به سختی از شما جدا می‌شود و این موضوع شما را نگران کرده است، حتماً این مقاله را تا انتها دنبال کنید تا تمامی دلایل مربوط به این اختلال و راهکارهای درمانی آن را با شما در میان بگذاریم.

منظور از اختلال اضطراب جدايی در كودكان چیست؟

اضطراب جدايی در كودكان یک نوع اختلال سلامت روان محسوب می‌شود، کودکان مبتلا به این اختلال به شدت نگران جدایی و دور بودن از والدین و یا خانه خود هستند و معمولاً ترس از گم شدن و یا از دست دادن والدین خود را دارند. اختلال اضطراب جدایی (Separation anxiety disorder) که به اختصار به آن SAD هم می‌گویند یک مشکل شایع در کودکان زیر 12 سال است. این اختلال اگر به مدت طولانی یعنی بیش از 4 هفته پیاپی ادامه داشته باشد، باید دلایل آن ریشه یابی شود و برای درمان آن اقدامات لازم صورت گیرد. کودک مبتلا به SAD نگرانی‌ها و ترس‌هایی در مورد دوری از خانه یا خانواده دارد که متناسب با سن و مرحله رشدی او نیست. این استرس بیش از حد در برخی کودکان با علائم مختلفی همچون تهوع، سردرد و دل درد همراه است.

چه چیزی باعث اختلال اضطراب جدایی در کودکان می شود؟

بسیاری از کارشناسان علم روانشناسی معتقدند عوامل محیطی و بیولوژیکی هر دو می‌توانند باعث بروز این اختلال سلامت روان شوند. در واقع کودک ممکن است گرایش به مضطرب بودن را از خانواده به ارث ببرد، همچنین عدم تعادل دو ماده شیمیایی در مغز یعنی “نوراپی نفرین” و “سروتونین” هم می‌تواند روی افزایش استرس و اضطراب کودکان تاثیر گذار باشد. رفتار والدین هم جز عوامل موثر بر افزایش اضطراب کودکان محسوب می‌شود، یک خانواده همیشه نگران و مضطرب تاثیر منفی روی کودک خود گذاشته و باعث افزایش میزان اضطراب در کودک خردسال می‌شوند. به طور مثال یک مادر مضطرب دائماً نگران کودک خود است و او را به خود میچسباند، رفتار مراقبتی بیش از حد مادر استقلال و خودمختاری را از کودک سلب می کند، چنین کودکی همواره فکر می کند که قادر به مراقبت از خود نیست و همواره نیازمند حضور مادرش است و در صورت دوری از مادر به شدت آشفته می گردد.

علائم اختلال اضطراب جدایی در کودکان چیست؟

علائم این مشکل سلامت روان ممکن است درهنگام شروع مدرسه رفتن، بروز مشکلات خانوادگی، مشکلات سلامت روان مادر و یا مهاجرت ظاهر شوند. از علائم اصلی اختلال اضطراب اجتماعی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• امتناع از تنها خوابیدن
• کابوس‌های تکراری با موضوع از دست دادن و یا جدا شدن از خانواده
• مضطرب بودن در زمان دوری از خانه و خانواده
• نگرانی بیش از حد در مورد امنیت یکی از اعضای خانواده
• نگرانی بیش از حد در مورد گم شدن
• امتناع از رفتن به مدرسه
• ترس و بی میلی به تنهایی
• معده درد مکرر، سردرد و یا سایر مشکلات جسمی
• درد یا تنش عضلانی
• نگرانی بیش از حد در مورد ایمنی خود
• نگرانی بیش از حد در زمان دور شدن از خانه
• وابستگی شدید به والدین حتی در زمان حضور در خانه
• حملات پانیک یا عصبانیت در زمان جدایی از والدین

نحوه تشخیص اختلال اضطراب جدایی در کودکان چگونه است؟

والدین معمولاً پس از مشاهده علائم جسمانی نظیر تهوع و یا دل درد در کودک خود، به سراغ پزشک می‌روند. پزشکان معمولاً پس از معاینه فیزیکی کودک و اطمینان از سلامت جسمانی کودک، وی را به یک روانشناس کودک ارجاع می‌دهند تا دلیل این مشکل مشخص شود. اگر کودک شما هیچ مشکل جسمی نداشته باشد، یک روانشناس کودک می‌تواند اختلال اضطراب جدایی را به راحتی در وی تشخیص دهد. معمولاً روانشناسان برای اطمینان از این مشکل به بررسی دقیق بالینی و مصاحبه با والدین می‌پردازند تا علائم این مشکل را به درستی دریابند و برای درمان آن راهکاری مناسب ارائه دهند.

درمان اضطراب جدایی در کودکان به چه صورت انجام می شود؟

درمان این اختلال سلامت روان در کودکان باید تحت نظر یک روانشناس متخصص در حوزه کودک انجام شود تا نه تنها به درستی درمان گردد بلکه از آسیب روحی دیگر جلوگیری به عمل آید. اگر والدین با مشاهده علائم اولیه این اختلال به سراغ یک روانشناس کودک حاذق بروند و از وی در این زمینه کمک بگیرند، روند درمانی کودک به طور مطلوب طی شده و کودک در مدت کوتاهی درمان می‌شود. به صورت کلی روانشناسان پس از تشخیص این اختلال راهکارهای مختلفی را برای درمان در نظر می‌گیرند که این راهکارها با توجه به علل ایجادکننده این اضطراب و شرایط کودک تعیین می‌شوند. برخی از روش‌ها و راهکارهای متداول جهت درمان اختلال اضطراب جدایی در کودکان به شرح زیر است:

• مشاوره روان‌شناختی: ملاقات با یک روانشناس کودک می‌تواند کودک را برای درک و مدیریت اضطراب جدایی آماده کند. همچنین روا‌نشناس با شناسایی و اصلاح رفتارهای ناکارآمد والدین که سبب ایجاد و پایداری این مشکل در فرزندشان شده است به رفع مشکل اضطراب جدایی کودک می‌پردازد. روانشناس بواسطه رواندرمانی مختص کودکان مهارت‌های مدیریت اضطراب در زمان دوری از خانه و خانواده را به کودک آموزش می‌هد.
• بازی درمانی: در این روش روانشناس (بازی درمانگر) به کمک انواع بازی ها و به طور غیر مستقیم با کودک ارتباط برقرار می کند و به کشف ترس ها و بهبود اضطراب جدایی کودک می‌پردازد.
• آموزش والدین: روانشناس کودک با آموزش مهارت‌ها و تکنیک‌های درست ارتباط با کودک و شیوه‌های اصولی پرورش کودک سالم و توانمند به بهبود مشکل کنونی کودک و پیشگیری از مشکلات عاطفی رفتاری بعدی در کودک می‌پردازد. علاوه بر صحبت کردن با کودک، با والدین هم در مورد راهکارهای حمایت از کودک صحبت  و به آنها روش‌های حمایت از فرزندشان آموزش داده می‌شود.
• درمان‌ دارویی: اختلال اضطراب جدایی یک مشکل سلامت روان است که اغلب با مشاوره و استفاده از راهکارهای اصولی می‌توان آن را درمان کرد. اما در برخی کودکان این اختلال با علائم شدید جسمی و روانشناختی بروز می کند، در این شرایط ممکن است مصرف دارو تحت نظر یک روانپزشک و برای بهبود روند درمان کودک توصیه شود.

راهکارهای مدیریت اضطراب جدایی کودک

برخی راهکارهای مدیریت اضطراب جدایی کودک که به والدین آموزش داده می شود، عبارتند از؛

• تشویق کودک در کارهای کوچک: والدین می‌توانند از سنین پایین کودک خود را به انجام کارهای کوچک تشویق کنند تا اعتماد به نفس او رشد کند.
• استفاده از وسایل مورد علاقه کودک: کودکان می‌توانند از اسباب ‌بازی یا عروسک‌ها به عنوان منبع آرامش در مواقع جدایی استفاده کنند. این اشیاء می‌توانند به آنها کمک کنند تا احساس دلتنگی خود را کاهش دهند.
• استفاده از تکنیک‌های تنفس عمیق: تکنیک‌های زیادی برای آرام کردن کودک مضطرب وجود دارد که یکی از آنها تمرین‌های تنفس عمیق است. این تکنیک‌ها می‌توانند به شکل بازی‌ یا تمرین‌های ساده به کودکان آموزش داده شوند.
• تمرین فاصله گرفتن و نزدیک شدن: از دوستان و اعضای خانواده کمک گرفته می شود تا کودک برای مدت کوتاهی بدون حضور والدین پیش آنها بماند. این تجربه به کودک نشان می‌دهد که غیبت موقت والدین به معنای عدم بازگشت آنها نیست.
• اجتماعی کردن کودک: اجتماعی کردن کودک و تشویق وی برای بازی و حضور در کنار همسالان می‌تواند به تقویت روحیه کودک و اجتماعی شدن وی کمک کند. کودکان در زمان حضور در بین دوستان خود بازی‌های بیشتری در کنار هم انجام می‌دهند که این موضوع باعث افزایش اعتماد به نفس و تطبیق بهتر آنها با محیط‌هایی غیر از محیط خانه می‌شود.

شروع رفتن به مدرسه و اضطراب جدایی در کودک ۶ ساله

اضطراب جدایی در کودک 6 ساله می‌تواند تجربه ناراحت کننده‌ای برای وی باشد که برای پشت سرگذاشتن آن حمایت و توجه والدین ضروری است. در این سن کودکان ممکن است با تغییرات مهمی در زندگی همچون شروع مدرسه رفتن، تغییر محل زندگی و یا طلاق والدین مواجه شوند و این تغییرات سبب ایجاد اضطراب جدایی در آنها شود. اگر فرزند شما علائم اضطراب جدایی را داشته باشد، باید به او یادآوری کنید که در هر شرایطی در کنار او هستید و عشق محبت خود را به وی نشان دهید. توجه به ارتباط خوب با کودک و ایجاد فضایی که کودک بتواند درباره مسائل خود به راحتی صحبت کند و احساسات خود را با والدین به اشتراک گذارد بسیار مهم است. والدین باید به کودکان فرصت بیان احساسات و نگرانی‌های خود را بدهند. اگر تغییراتی همچون شروع مدرسه کودک، طلاق والدین و یا مهاجرت در برنامه زندگی خانواده قرار دارد، باید به طور آهسته و تدریجی کودک را برای مواجه با این تغییرات آماده کرد. برای این کار حتماً از یک روانشناس کودک کمک بگیرید. به کودکان خود راهکارهای مدیریت اضطراب همچون تکنیک‌های تنفس عمیق را آموزش دهید و همراه با آنها این تکنیک‌ها را تمرین کنید تا کودک حمایت و همراهی شما را بیشتر احساس کند.

آیا اضطراب جدایی در نوزادان و نوپایان نگران کننده است؟

شاید برخی از والدین تصور کنند که نوزاد آنها درکی از اضطراب و استرس ندارد ولی واقعیت این چنین نیست و نوزادان هم مشابه کودکان دچار اضطراب جدایی از والدین خود می‌شوند. اضطراب جدایی در نوزادان و نوپایان هم اتفاق می‌افتد، اگرچه آنها نمی‌توانند به شکل کلامی احساسات خود را بیان کنند، اما حس ناخوشایند دور بودن از والدین بخصوص مادر در آنها هم وجود دارد. رفتارهایی مانند آویزان شدن به والد، گریه و بیقراری در زمان ترک و جدایی از والد در این کودکان دیده می شود.اضطراب جدایی و ترس از غریبه در حدود 6 ماهگی تا 3 سالگی امری رایج است و بخشی از رشد کودک محسوب می گردد که اکثر نوزادان و نوپایان آن را تجربه می کنند و با بزرگتر شدن کودکان از بین می رود.

اما این اضطراب زمانی نگران کننده خواهد بود که بعد از 2-3 سالگی همچنان ادامه پیدا کند به طوریکه آنها قادر به جدایی از والدین خود حتی برای کوتاه مدت هم نباشند، چنین کودکانی نمی‌توانند جذب مهد‌کودک  شوند و فرآیند اجتماعی شدن و یا یادگیری آنها با مشکل مواجه می شود.

گاهی به دلیل جدایی ناگهانی از والدین، عوض شدن مکرر مراقب اولیه (کسی که از نوزاد مراقبت می‌کند فرد ثابتی نباشد و کودک همواره با افراد جدید یا متفاوت روبرو شود)، جدایی از مادر به دلیل بیماری و یا بستری شدن نوزاد در بیمارستان ممکن است اضطراب جدایی تشدید شود. گریه، تغییر در روند خواب و تغذیه نوزاد یا نوپا که برای هفته ها ادامه دارد، از جمله علائم هشدار دهنده اضطراب جدایی در آنها است که والدین باید به آن توجه کنند.

اگر اضطراب جدایی در نوزاد و یا نوپا به حدی شدید باشد که زندگی روزانه و تغذیه نوزاد را تحت تأثیر قرار دهد و آشفتگی زیادی را برای آنها به دنبال آورد، والدین باید حتماً با یک پزشک اطفال و یک روانشناس کودک مشورت کرده و از راهکارهای تخصصی برای درمان این مشکل استفاده کنند.

سوالات متداول

سخن پایانی

اهمیت احترام به احساسات کودکان یکی از مهمترین مواردی است که والدین در مواجه با کودک مضطرب خود باید آن را مدنظر قرار دهند. تلاش برای برطرف کردن مشکلاتی که باعث استرس و نگرانی کودک می‌شود، جز اصلی ترین وظایف والدین است که باید با صبر و حوصله نسبت به آن اقدام کنند. همچنین به یاد داشته باشید که هر کودک ممکن است به شکل‌های مختلفی به اضطراب جدایی واکنش نشان دهد. توجه و حمایت والدین به نیازها و تجربیات خاص کودک مهم است تا او بهتر با این موقعیت‌ها کنار بیاید. حمایت و پشتیبانی والدین از کودک مضطرب به وی کمک می‌کند تا با اطمینان و آرامش از پدر و مادر خود جدا شود. همچنین در شرایطی که کودک علائم شدید از خود نشان می‌دهد، مراجعه به یک روانشناس کودک و مشورت گرفتن از وی می‌تواند برای درمان اضطراب کودک موثر باشد.