وقتی درباره زخم یا آسیب صحبت میشود، اغلب به شکستگی، بریدگی یا جراحات فیزیکی فکر میکنیم. اما حقیقت این است که بسیاری از زخمها دیده نمیشوند. اثرات تروما روی جسم از جمله همین زخمهای پنهان هستند که نه فقط روان، بلکه بدن را هم درگیر میکنند. این مقاله از کلینیک روانشناسی مکث تلاش میکند توضیح دهد تروما چیست؟، چطور بر بدن اثر میگذارد، چه علائم پنهانی دارد و چگونه میتوان آن را درمان کرد.
تروما چیست و چرا بدن واکنش نشان میدهد؟
برای شروع باید بدانیم تروما چیست؟ تروما (trauma) به تجربه یا رویداد شدیدی گفته میشود که فرد را بهطور روانی یا جسمی تحت فشار قرار میدهد و فراتر از ظرفیت طبیعی او برای مقابله است. این تجربه میتواند تصادف رانندگی، بلایای طبیعی، سوءاستفاده جنسی یا جسمی، از دست دادن عزیز یا حتی ترومای جنگ باشد.
آنچه کمتر به آن توجه میشود این است که تروما فقط یک تجربه ذهنی نیست. بدن ما هنگام تروما، هورمونهای استرس مانند آدرنالین و کورتیزول را ترشح میکند تا از خودش دفاع کند. مشکل از جایی شروع میشود که حتی بعد از پایان حادثه، بدن همچنان در وضعیت هشدار باقی میماند. یعنی گویی تهدید هنوز ادامه دارد. این همان چیزی است که به مرور باعث بروز اثرات تروما روی بدن میشود.
اثرات تروما روی بدن؛ وقتی زخمها زیر پوست میمانند
بدن انسان طوری طراحی شده که در موقعیتهای خطرناک واکنش سریع نشان دهد. این واکنشها شامل بالا رفتن ضربان قلب، افزایش فشار خون، تعریق و آماده شدن برای فرار یا دفاع است. حالا تصور کنید این وضعیت برای مدت طولانی ادامه پیدا کند. نتیجه چه خواهد بود؟ بدن فرسوده میشود.
برخی از شایعترین اثرات جسمی تروما عبارتاند از:
- دردهای مزمن در گردن، کمر و شانهها
- سردردهای مداوم یا میگرن
- اختلالات گوارشی مثل دلدرد، تهوع، اسهال یا یبوست
- اختلالات خواب مانند بیخوابی یا کابوس دیدن
- ضربان قلب بالا و تپش قلب بدون دلیل مشخص
بسیاری از افرادی که دچار تروما شدهاند، بدون آنکه بدانند، برای سالها با این علائم زندگی میکنند و آنها را به استرس روزمره یا حتی بالا رفتن سن نسبت میدهند.
تروما یا اختلال استرس پس از سانحه: تداوم زخمها
یکی از پیامدهای مهم تروما، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) است. این اختلال نوعی پاسخ روانی و جسمی طولانیمدت به یک رویداد آسیبزا است. افرادی که PTSD دارند معمولاً دچار مرور مداوم خاطرات بد، اضطراب شدید، کابوس، تحریکپذیری و مشکلات تمرکز میشوند. اما ماجرا فقط به روان ختم نمیشود. در PTSD، بدن هم واکنش نشان میدهد: دردهای پراکنده، اختلالات خواب، تعریق زیاد و حتی مشکلات قلبی.
مطالعات نشان دادهاند که برای درمان موفق PTSD، توجه به بعد جسمی ماجرا حیاتی است. یعنی فقط رواندرمانی کافی نیست، بلکه نیاز به رویکردهای ترکیبی است که بدن را هم از حالت «گیرکرده در استرس» خارج کنند.
تروما چگونه ایجاد میشود؟ زخم ها از کجا می آیند
علت ایجاد تروما به فاکتورهای مختلفی بستگی دارد اما آنچه مهم است این است که میزان آسیب پذیری و قدرت تاب آوری افراد در رویارویی با اتفاقات ناگوار با یکدیگر متفاوت است. حادثه ای ممکن است برای یک فرد دردناک و سنگین باشد در صورتی که همان حادثه برای فردی دیگر دردناک و یا سنگین تجربه نمیشود.
آسیب پذیری فرد به معنای میزان حساسیت و تاثیرپذیری او از رویدادهای منفی است. منظور از تاب آوری نیز ظرفیت بازگشت فرد از شرایط دشوار به شرایط پایدار و توانایی ترمیم خویشتن است، در واقع این همان قدرت تحمل و سازگاری فرد با فشارها و حوادث منفی است.
تصادف، سقوط از ارتفاع، تجاوز جنسی ، ضرب و شتم، سیل و زلزله، جنگ و خیانت، جدایی و مرگ عزیز همه از علل مهم ایجاد تروما هستند. جالب است بدانید گاه مشاهده رویدادها و نه تجربه مستقیم آنها نیز میتواند در فرد تروما ایجاد کند به طور مثال مشاهده یک صحنه خشونت آمیز
مولتی تروما چیست و چرا اهمیت دارد؟
شاید شنیده باشید که برخی افراد پس از یک حادثه، همزمان با چند نوع آسیب روبهرو هستند. اما دقیقاً مولتی تروما چیست؟ مولتی تروما یا مولتیپل تروما یعنی ترکیب آسیبهای جسمی و روانی. مثلاً فردی که در زلزله زیر آوار مانده، هم شکستگی داشته و هم ترس و وحشت شدیدی را تجربه کرده است. یا سربازی که از میدان جنگ بازگشته، هم جراحت جسمی دارد و هم با خاطرات دردناک درگیر است.
مولتی تروما اهمیت زیادی دارد چون درمانش ساده نیست. نمیتوان فقط به بخیهزدن زخم یا تجویز داروهای آرامبخش اکتفا کرد. درمان موفق نیازمند همکاری روانپزشک، روانشناس، فیزیوتراپیست و حتی مشاور تغذیه است تا هم جسم و هم روان بهبود یابند.
نشانههایی از اثرات تروما روی جسم که باید جدی بگیرید
گاهی بدن برای مدتها نشانههایی از خود نشان میدهد که ما آنها را جدی نمیگیریم. اما این نشانهها میتوانند چراغهای قرمزی باشند برای وجود آسیب حلنشده:
- خستگی مداوم حتی پس از استراحت کافی
- سردردهای بدون علت مشخص
- مشکلات گوارشی مداوم و حساسیتهای جدید
- بیحسی یا کرختی در اندامها
- افزایش حساسیت به صدا، نور یا تماس فیزیکی
این نشانهها، بهخصوص در بازماندگان ترومای جنگ، سوانح رانندگی یا قربانیان سوءاستفاده، شایعتر هستند. نادیده گرفتنشان میتواند منجر به مزمن شدن آسیبها شود.
درمان تروما: بازگرداندن آرامش به بدن و ذهن
امروزه روشهای متنوعی برای درمان تروما وجود دارد که بسته به شدت و نوع آسیب، انتخاب میشوند. رواندرمانیهایی مانند EMDR ( حساسيت زاديي و پردازش مجدد از طریق حرکات چشم)، درمان شناختی-رفتاری، گروه درمانی و تكنيك هاي خودمراقبتي (مثل یوگا یا مدیتیشن) میتوانند بسیار مؤثر باشند.
علاوه بر این، توجه به سبک زندگی اهمیت زیادی دارد:
- خواب کافی و منظم برای بازسازی سیستم عصبی
- تغذیه متعادل و پرهیز از الکل و کافئین
- فعالیتهای بدنی سبک مانند پیادهروی یا شنا
- ارتباطات اجتماعی مثبت برای دریافت حمایت عاطفی
(EMDR)درمان حساسیتزدایی و بازپردازش با حرکات چشم
هدف در این درمان کاهش حساسیت فرد نسبت خاطره ی آسیب زاست. فرد در محیط درمانی، تجربه خود را به یاد میآورد و آن را دوباره مرور میکند. در حین یادآوری رویداد، درمانگر با استفاده از تحریک دوطرفه مغز (از طریق نور، صدا و/یا ضربه زدن) به پردازش مجدد خاطره کمک میکند.
درمان شناختی-رفتاری (CBT)
CBT بر رفتارها و باورهای ناسازگار که منجر به پریشانی و اختلال در عملکرد میشوند، تمرکز میکند. بازماندگان تروما اغلب باورهای بسیار منفی در مورد خود، دیگران و جهان پیدا میکنند. در CBT، درمانگر با فرد کار میکند تا به او در شناسایی، ارزیابی و اصلاح ادراکات و اقدامات منفی که منجر به پریشانی غیرضروری میشود، کمک کند.
گروه درمانی
یکی از روش های موثر برای درمان تروما گروه درمانی است. در این روش افراد با اشتراک گذاری تجربیات دردناک خود با دیگر اعضای گروه و دریافت حمایت عاطفی از سوی آنها می توانند با تروما خود کنار بیایند ، از انزوا خارج شوند و حال روحی بهتری را تجربه کنند.
در برخی موارد، دارودرمانی هم بخشی از درمان خواهد بود. مثلاً برای کاهش اضطراب شدید یا اختلالات خواب، روانپزشک ممکن است دارو تجویز کند.
چرا درمان زودهنگام مهم است؟
هرچه زودتر برای درمان آسیبهای ناشی از تروما اقدام شود، شانس بهبودی بالاتر است. وقتی زخمهای روانی و جسمی برای مدت طولانی نادیده گرفته شوند، بدن وارد یک چرخه معیوب میشود که بیرون آمدن از آن دشوارتر خواهد بود. مثلاً درد مزمن منجر به اختلال خواب میشود، بیخوابی اضطراب را تشدید میکند، اضطراب درد را بدتر میکند، و این چرخه ادامه مییابد.
کلید کار در این است که بفهمیم بدن و روان بهطور عمیق با هم مرتبط هستند و درمان موفق فقط زمانی اتفاق میافتد که هر دو بعد در نظر گرفته شوند.
جمعبندی: بدن شما داستانش را تعریف میکند، گوش بدهید
در پایان باید تأکید کنیم که اثرات تروما روی جسم و روان دو روی یک سکه هستند. شاید خاطرات دردناک را از ذهن کنار بزنیم، اما بدن آنها را فراموش نمیکند. اگر بعد از تجربهای سخت احساس میکنید همچنان بدنتان درگیر است — چه بهصورت درد، چه بیخوابی، چه دلآشوبه دائمی — وقت آن رسیده که به خودتان کمک کنید.
کلینیک روانشناسی مکث با تیمی از متخصصان روانپزشکی، روانشناسی و درمان هاي بدني آماده است شما را در مسیر بهبود همراهی کند. این مسیر فقط به روان محدود نمیشود؛ بدن هم شریک مهم سفر درمان شماست.