انواع اضطراب را چقدر میشناسید؟

در روانشناسی، اضطراب تنها یک حالت ذهنی نیست، بلکه طیفی گسترده از اختلالات اضطرابی را شامل می‌شود که هرکدام با علائم، علل و روش‌های درمان متفاوتی همراه هستند. شناخت این انواع، نخستین گام برای درک بهتر رفتارها و احساسات خود و اطرافیان است.

در این مقاله از کلینیک روانشناسی مکث، به معرفی ۹ نوع اضطراب در روانشناسی می‌پردازیم و نگاهی جامع به ویژگی‌ها، علائم و روش‌های درمان اضطراب خواهیم داشت تا بتوانیم با آگاهی بیشتر، مسیر آرامش روانی را طی کنیم.

1.اختلال اضطراب فراگیر (Generalized Anxiety Disorder)

افراد مبتلا به اضطراب فراگیر تقریباً همیشه نگران‌اند؛ چه موضوع مهمی در میان باشد چه نباشد.
علائم اضطراب فراگیر معمولاً شامل بی‌قراری، خستگی، تپش قلب، و مشکل در تمرکز است.
این نوع از اضطراب در دانش‌آموزان، دانشجویان و حتی والدین نیز دیده می‌شود و یکی از انواع اختلالات اضطرابی در DSM-5 است.
درمان معمولاً شامل درمان شناختی رفتاری (CBT)، تمرین‌های آرام‌سازی و گاهی دارو است.

2. اختلال هراس یا پانیک (Panic Disorder)

اگر ناگهان دچار تپش قلب، تنگی نفس و احساس مرگ قریب‌الوقوع شوید، ممکن است در حال تجربه حمله اضطرابی باشید.
افراد با این اختلال معمولاً از تکرار حملات می‌ترسند و همین ترس، زندگی روزمره‌شان را محدود می‌کند.
پانیک یکی از انواع اضطراب در روانشناسی است که درمان آن شامل روان‌درمانی، تمرین کنترل تنفس و در برخی موارد داروهای ضد اضطراب است.

3. اختلال اضطراب اجتماعی (Social Anxiety Disorder)

یکی دیگر از انواع اختلال های اضطرابی، اضطراب اجتماعی است، در این اختلال فرد از قضاوت شدن توسط دیگران می‌ترسد. حتی رفتن به مهمانی، کلاس یا محل کار می‌تواند برایش اضطراب‌زا باشد.
اضطراب تحصیلی یا اضطراب در دانش‌آموزان از انواع اضطراب اجتماعی است که در نوجوانان و دانش‌آموزان بیشتر دیده می‌شود.

اضطراب تحصیلی (Educational Anxiety) به نگرانی و استرس بیش از حد مرتبط با مدرسه و عملکرد آموزشی گفته می‌شود. این اضطراب می‌تواند بر اثر ترس از شکست، امتحان‌ها یا ارائه‌های درسی ایجاد شود.

درمان اضطراب اجتماعی ترکیبی از درمان شناختی رفتاری و تمرین‌های مواجهه‌ای است.

4. اختلالات مرتبط با فوبیا (Phobia-Related Disorders)

وقتی ترس از یک چیز خاص مثل ارتفاع، آسانسور یا حیوانات به حدی برسد که فرد از مواجهه با آن اجتناب کند، به آن فوبیای خاص (Specific Phobia) می‌گویند.
فوبیاها معمولاً از کودکی شروع می‌شوند و یکی از شایع‌ترین انواع اضطراب در کودکان هستند.
درمان با مواجهه تدریجی با عامل ترس، می‌تواند نتایج چشمگیری داشته باشد.

5. آگورافوبیا (Agoraphobia)

آگورافوبیا یعنی ترس از مکان‌هایی که فرار از آن‌ها دشوار است؛ مثلاً مترو، آسانسور یا مکان‌های شلوغ.
این افراد ممکن است به مرور زمان حتی از خانه بیرون نروند.
درمان اضطراب در این نوع، معمولاً شامل CBT و درمان‌های مواجهه ای در محیط واقعی است.

6. اختلال اضطراب جدایی (Separation Anxiety Disorder)

اغلب این نوع اضطراب را در کودکان می‌بینیم؛ کودک هنگام جدا شدن از والدین دچار اضطراب شدید می‌شود. اما بزرگسالان هم ممکن است دچار انواع اختلال جدایی شوند؛ مثلاً هنگام جدایی از پارتنر یا خانواده.
اضطراب جدایی در نوزادان نیز بخشی از رشد طبیعی آنهاست، ولی اگر طولانی شود، باید بررسی شود. اضطراب جدایی یکی از شایعترین انواع اضطراب در کودکان است.
روان‌درمانی به کودک و والدین کمک می‌کند که جدایی را سالم‌تر تجربه کنند. 

اضطراب مدرسه یکی از انواع اضطراب جدایی در کودکان است که با ترس و نگرانی از رفتن به مدرسه و جدایی از والدین مشخص می‌شود؛ گریه، تمارض، بیقراری و مشکلات جسمی هنگام جدا شدن از والدین از نشانه های آن است.

همچنین اضطراب بازگشت به مدرسه نوعی اضطراب موقتی است که معمولاً در کودکان یا نوجوانان بعد از تعطیلات تابستانی رخ می‌دهد که می‌تواند به شکل دل‌درد، گریه یا بی‌خوابی بروز کند.
در این شرایط، حمایت عاطفی والدین و برنامه‌ریزی تدریجی برای شروع سال تحصیلی، بسیار کمک‌کننده است.

7. اختلال لالی انتخابی (Selective Mutism Disorder)

در این نوع اضطراب، فرد در موقعیت‌های خاص نمی‌تواند صحبت کند؛ مثلاً کودکی که در خانه پرحرف است اما در مدرسه سکوت می‌کند.
این اختلال معمولاً با اضطراب اجتماعی همراه است.
درمان آن شامل بازی‌درمانی، رفتاردرمانی و آموزش والدین است.

8. اضطراب ناشی از بیماری یا دارو

برخی بیماری‌ها (مثل پرکاری تیروئید یا بیماری قلبی) یا حتی مصرف داروهای خاص می‌توانند باعث بروز علائم اضطراب شوند.
در این موارد، برای درمان اضطراب باید بیماری زمینه‌ای کنترل شود.

9. اختلال وسواس فکری-عملی (OCD)

در OCD، فرد دچار افکار مزاحم و رفتارهای تکراری می‌شود تا اضطرابش را کاهش دهد.
مثلاً بارها شستن دست‌ها یا چک کردن قفل در.
درمان ترکیبی از درمان شناختی رفتاری و در صورت نیاز دارودرمانی است.

• البته در ویرایش جدید راهنمای تشخیصی (DSM-5-TR)، اختلال وسواس فکری‌ـ‌عملی (OCD) و اختلالات مرتبط با تروما (مانند PTSD) در فصل‌های جداگانه‌ای قرار گرفته‌اند، هرچند این اختلالات ارتباط نزدیکی با اختلالات اضطرابی دارند ولی در اختلال های اضطرابی طبقه بندی نمی شوند.
•  اختلالات دیگری که اغلب با اضطراب قابل‌توجه همراه هستند شامل اختلال استرس حاد (Acute Stress Disorder)، اختلالات سازگاری (Adjustment Disorders) و اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) می‌باشند. از آنجا که تصور می‌شود این اختلالات در نتیجه‌ی تجربیات آسیب‌زا یا استرس‌زا ایجاد می‌شوند، در DSM-5-TR به‌صورت جداگانه گروه‌بندی شده‌اند.
• انواع اختلال های اضطرابی معمولاً با سایر مشکلات پزشکی و روان‌پزشکی همزمانی (Comorbidity) بالایی دارند. افسردگی، اختلالات مصرف مواد، اختلالات شخصیت، و سایر اختلالات اضطرابی از شایع‌ترین هم‌زمانی‌ها روان‌پزشکی محسوب می‌شوند؛ همچنین بیماری‌های جسمی مانند بیماری‌های قلبی‌عروقی، آسم، میگرن و آرتریت نیز به‌طور شایع در کنار اختلالات اضطرابی دیده می‌شوند.
• از آن‌جا که اختلالات اضطرابی اغلب پیش از سایر اختلال ها در کنار سایر مشکلات قرار می‌گیرند، درمان زودهنگام و مؤثر اضطراب می‌تواند از بروز یا تشدید این مشکلات جلوگیری کند یا آن‌ها را کاهش دهد. 

اضطراب در رویکرد روانکاوی

روان‌کاوی به اضطراب نه به‌عنوان نشانه‌ای که باید از بین برود، بلکه به‌عنوان احساسی بنیادی در انسان با ریشه‌های ناخودآگاه نگاه می‌کند.

درمان در این رویکرد بر کشف تعارض‌ها، تروماها یا تجربه‌های اولیه زندگی تمرکز دارد که در ناخودآگاه موجب اضطراب شده‌اند؛ فرایندی که به درک عمیق‌تر از خود و شکل‌گیری سازوکارهای مقابله‌ای سالم‌تر منجر می‌شود.

در رویکرد روانکاوی، طبقه بندی و نامگذاری انواع اضطراب کاملاً متفاوت است. فروید معتقد بود که یکی از نیروهای اصلی محرک انسان، کاهش تنش است و عامل اصلی ایجاد تنش، اضطراب است.

انواع اضطراب از دیدگاه روانکاوی

او سه نوع اضطراب را شناسایی کرد: اضطراب واقعی (Reality Anxiety)، اضطراب نوروتیک (Neurotic Anxiety) و اضطراب اخلاقی (Moral Anxiety).

اضطراب واقعی ابتدایی‌ترین نوع اضطراب است و بر اساس عملکرد «ایگو» (خودِ آگاه) شکل می‌گیرد.

• اضطراب واقعی (Reality anxiety): ترس از رویدادهای واقعی دنیای بیرونی. علت این نوع اضطراب معمولاً به‌راحتی قابل شناسایی است.
• اضطراب نوروتیک (Neurotic anxiety): نگرانی ناخودآگاه از این‌که فرد کنترل امیال نهاد (id) را از دست بدهد و در نتیجه، به خاطر رفتارهای نامناسب تنبیه شود.
• اضطراب اخلاقی (Moral anxiety): ترس از نقض اصول اخلاقی و ارزش‌های درونی.

انواع اضطراب از نظر فروید

زیگموند فروید، پدر روان‌کاوی، اضطراب را یکی از مهم‌ترین مفاهیم در نظریه خود می‌دانست. او باور داشت که اضطراب واکنشی طبیعی در برابر تعارض‌های درونی انسان است؛ یعنی زمانی که «نهاد»، «خود»، و «فرامن» با هم در کشمکش قرار می‌گیرند. فروید سه نوع اضطراب را معرفی کرد که هر کدام منشأ و ویژگی‌های خاص خود را دارند.

1. اضطراب واقعی (Realistic Anxiety)

اضطراب واقعی، واکنشی طبیعی در برابر خطرات دنیای بیرونی است.
به‌عنوان مثال، وقتی در خیابان صدای ترمز شدید می‌شنوید و سریع کنار می‌روید، این واکنش ناشی از اضطراب واقعی است.
در این حالت، اضطراب به ما کمک می‌کند از خود محافظت کنیم و رفتار محتاطانه‌تری داشته باشیم.

ویژگی‌های اضطراب واقعی:

• منشأ بیرونی و مشخص دارد.
  
• معمولاً کوتاه‌مدت است.
  
• باعث بروز واکنش‌های غریزی برای حفظ امنیت می‌شود.
  

2. اضطراب نوروتیک (Neurotic Anxiety)

این نوع اضطراب زمانی ایجاد می‌شود که خود (Ego) از نهاد (Id) می‌ترسد.
به زبان ساده‌تر، فروید می‌گفت: انسان از تمایلات غریزی خود می‌ترسد، چون می‌داند اگر آن‌ها را آزاد کند، ممکن است با پیامدهای اجتماعی یا اخلاقی روبه‌رو شود.

مثلاً فردی که خشم زیادی درون خود دارد، ممکن است بدون اینکه خطری واقعی وجود داشته باشد، دائم احساس ترس یا تنش کند.

ویژگی‌های اضطراب نوروتیک:

• منشأ درونی دارد (درون ذهن فرد).
  
• معمولاً بی‌دلیل و مزمن است.
  
• با احساس گناه یا خشم سرکوب‌شده همراه است.
  

3. اضطراب اخلاقی (Moral Anxiety)

اضطراب اخلاقی زمانی رخ می‌دهد که فرامن (Superego) یا همان وجدان فرد، او را بابت انجام کارهای خلاف ارزش‌های اخلاقی سرزنش کند.
مثلاً فردی که بر خلاف باورهایش کاری انجام داده، دچار احساس گناه و پشیمانی می‌شود.

در این حالت، منشأ اضطراب درونی است، اما ریشه در ارزش‌ها و تربیت اخلاقی فرد دارد.

ویژگی‌های اضطراب اخلاقی:

• ناشی از درگیری بین وجدان و تمایلات شخص است.
  
• همراه با احساس شرم یا گناه است.
  
• معمولاً در افرادی با وجدان سخت‌گیر یا تربیت مذهبی/اخلاقی شدید دیده می‌شود.
  

انواع اضطراب وجودی

روان‌شناسی وجودی شاخه‌ای از روان‌شناسی است که بر تجربه‌ی انسانی، آزادی، و جست‌وجوی معنا در زندگی تمرکز دارد.

این رویکرد بر مسئولیت شخصی، قدرت انتخاب، و رویارویی با مسائل بنیادی زندگی مانند مرگ، آزادی، تنهایی و بی‌معنایی تأکید می‌کند تا انسان بتواند زندگی اصیل‌تر و آگاهانه‌تری داشته باشد.

اضطراب وجودی را می‌توان بر اساس چهار ترس اساسی انسان دسته‌بندی کرد: مرگ، آزادی، تنهایی، و بی‌معنایی.

البته اگر علاقمند هستید که بیشتر درباره اضطراب وجودی بخوانید میتوانید مطلب مربوطه را مطالعه کنید.

این نوع اضطراب‌ها همچنین می‌توانند در زمان تغییرات بزرگ یا بحران‌های زندگی خود را نشان دهند.

انواع اضطراب وجودی

• اضطراب مرگ: ترس از مرگ و محدود بودن زندگی.
  
• اضطراب آزادی: استرسی که از مسئولیت سنگین ناشی از آزادی مطلق برای انتخاب بدون مسیر از پیش تعیین‌شده به‌وجود می‌آید؛ این اضطراب می‌تواند شامل ترس از انجام انتخاب‌های بزرگ یا غیرقابل تصور باشد.
  
• اضطراب تنهایی: احساس عمیقِ تنها و جدا بودن از دیگران، حتی زمانی که در میان جمع هستیم.
  
• اضطراب بی‌معنایی: ترس از این‌که زندگی هدف یا معنای درونی نداشته باشد، که می‌تواند منجر به احساس ناامیدی شود.
  
• اضطراب ناشی از گذار یا بحران زندگی: اضطرابی که در هنگام تغییرات بزرگ زندگی مانند فارغ‌التحصیلی، ازدواج، طلاق یا بازنشستگی پدید می‌آید؛ زمانی که ساختارهای قدیمی با ناشناخته‌های جدید جایگزین می‌شوند.
  

چگونگی بروز اضطراب وجودی

• علائم جسمی: حملات پانیک، تپش قلب، یا احساس گرفتگی در معده.
  
• علائم ذهنی: نشخوار فکری، احساس تنهایی، و آگاهی شدید از فناپذیری و مرگ.
  
• علائم رفتاری: جست‌وجوی معنا از طریق مذهب یا معنویت، افراط در رفتارهایی مانند خرید یا کار، یا اجتناب ناگهانی از موقعیت‌هایی مثل مراسم خاکسپاری.
  

درمان وجودی از روش‌هایی مانند گفت‌وگوی باز و فلسفی و ذهن‌آگاهی (مایندفولنس) استفاده می‌کند تا به مراجعان کمک کند با «واقعیت‌های بنیادین زندگی» مانند آزادی، مرگ و تنهایی روبه‌رو شوند.

در این رویکرد، درمانگر فرد را در مسیر کاوش تجربه‌ی درونی و شخصی‌اش همراهی می‌کند و از طریق تمرکز بر لحظه‌ی اکنون (here and now) به او کمک می‌کند تا انتخاب‌های گذشته‌اش را درک کرده، و به خودآگاهی و مسئولیت‌پذیری شخصی بیشتری برسد.

اضطراب در نوجوانان

اختلالات اضطرابی در نوجوانان از شایع‌ترین مشکلات سلامت روان هستند که باعث نگرانی مداوم و افراطی می‌شوند و در زندگی روزمره و عملکرد طبیعی آن‌ها اختلال ایجاد می‌کنند.

از انواع اضطراب در نوجوانان می‌توان به اختلال اضطراب فراگیر (GAD)، اختلال اضطراب اجتماعی و اختلال پانیک (حملات وحشت‌زدگی). سایر اختلالات مرتبط شامل فوبیای خاص، اختلال اضطراب جدایی، آگورافوبیا (ترس از مکان‌های باز یا شلوغ)، لالی انتخابی (selective mutism)، اختلال وسواس فکری-عملی (OCD) و اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) هستند. این اختلالات از شایع‌ترین اختلالات روان‌پزشکی در دوران نوجوانی محسوب می‌شوند و می‌توانند تأثیر چشمگیری بر عملکرد اجتماعی، خانوادگی و تحصیلی فرد بگذارند.

انواع اضطراب در ورزش

در روان‌شناسی ورزشی، اضطراب به‌طور کلی به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود: اضطراب حالتی (موقعیتی) و اضطراب صفتی (بر پایه‌ی ویژگی شخصیتی).

اضطراب حالتی خود شامل دو بخش است: شناختی (ذهنی) و بدنی (جسمی).

ورزشکاران ممکن است دچار اختلالات خاصی مانند اضطراب عملکرد، اضطراب اجتماعی یا اضطراب فراگیر نیز بشوند.

اضطراب صفتی در برابر اضطراب حالتی

• اضطراب صفتی (Trait Anxiety):ویژگی شخصیتی بلندمدتی است که فرد را مستعد می‌کند در موقعیت‌های مختلف احساس نگرانی و اضطراب داشته باشد.
  
• اضطراب حالتی (State Anxiety): احساس موقتی و وابسته به موقعیت است که بسته به شرایط تغییر می‌کند و شامل دو نوع اصلی است:
  
  • اضطراب حالتیِ شناختی: شامل جنبه‌های ذهنی مانند نگرانی، افکار منفی، و تردید نسبت به عملکرد خود.
    
  • اضطراب حالتیِ بدنی: شامل علائم فیزیولوژیکی مانند افزایش ضربان قلب، تعریق، و تنش عضلانی
    
• اضطراب عملکرد (Performance Anxiety):اضطرابی است که به‌طور خاص هنگام اجرا در برابر دیگران بروز می‌کند و می‌تواند باعث کاهش عملکرد شود. این اضطراب معمولاً با ترس از دیده شدن، اشتباه کردن، یا قضاوت شدن ارتباط دارد.
  
• اختلال اضطراب اجتماعی (Social Anxiety Disorder):نوعی اختلال اضطرابی بالینی است که در آن فرد به‌طور مداوم از قضاوت یا شرمسار شدن در موقعیت‌های اجتماعی می‌ترسد؛ این حالت می‌تواند در محیط‌های ورزشی و هنگام اجرای عملکرد ورزشی نیز رخ دهد.
  
• اختلال اضطراب فراگیر (Generalized Anxiety Disorder : GAD): نوعی اختلال اضطرابی است که با نگرانی مداوم، افراطی و غیرقابل‌کنترل درباره‌ی موضوعات مختلف مشخص می‌شود. مطالعه بیشتر درباره اختلال اضطراب فراگیر یا GAD
  
  ورزشکاران هم می‌توانند مانند جمعیت عمومی، دچار GAD شوند و این اضطراب بر تمرکز، خواب، و عملکرد آن‌ها تأثیر بگذارد.
  

اگر میخواهید بدانید که اختلال اضطراب منتشر چه فرقی با اختلال اضطراب پانیک دارد کلیک کنید

عوارض استرس و اضطراب شدید

اگر اضطراب درمان نشود، ممکن است باعث بی‌خوابی، ضعف سیستم ایمنی، مشکلات گوارشی و حتی افسردگی شود.
همچنین عوارض استرس و اضطراب شدید می‌تواند روابط خانوادگی و عملکرد شغلی فرد را مختل کند.
بنابراین مراجعه به روانشناس در مراحل اولیه اهمیت زیادی دارد.

اضطراب شدید می‌تواند تأثیرات جسمی، روانی و اجتماعی قابل‌توجهی داشته باشد، از جمله افزایش خطر ابتلا به افسردگی، اختلالات مصرف مواد، و افکار خودکشی.

از نظر جسمی، اضطراب ممکن است باعث مشکلات گوارشی، دردهای مزمن، سردرد، اختلالات خواب شود و حتی احتمال بروز مشکلات قلبی را افزایش دهد.

از نظر اجتماعی، اضطراب می‌تواند منجر به اختلال در روابط بین‌فردی، کاهش عملکرد در کار یا مدرسه، و احساس انزوا و گوشه‌گیری اجتماعی شود.

سخن آخر

اضطراب اگر نادیده گرفته شود، به‌مرور ذهن، خواب و حتی بدن را فرسوده می‌کند. بسیاری از افرادی که امروز با بی‌خوابی، تپش قلب یا احساس بی‌قراری زندگی می‌کنند، زمانی فقط کمی اضطراب ساده داشتند — اما درمان را به تعویق انداختند.

در کلینیک روانشناسی مکث، درمان اضطراب بر پایه‌ی رویکردهای علمی انجام می‌شود تا چرخه‌ی نگرانی و ترس قطع شود.
اگر نمی‌خواهید اضطراب به بخشی از شخصیت شما تبدیل شود، همین حالا وارد صفحه درمان اضطراب شوید و قدم اول را بردارید.